„Na Krupniczej umarła jakaś literatka, chyba baronowa.”Krakowskie towarzystwo, 1946 — wspomnienie Magdaleny Samozwaniec
Tyle zostało. A ta „jakaś literatka” była czytana przez całą Polskę, spierała się z Boyem-Żeleńskim, a Nałkowskiej zależało na jej zdaniu. Osiemdziesiąt lat później jej powieść odnalazła się w warszawskiej piwnicy.
↓Pisarka, felietonistka, wirtuozka fortepianu, autorka skandalu. Córka lwowskiego organmistrza, którą historia zapisała jako „jakąś baronową”. Oto jej historia — i historia rękopisu, który ją przetrwał.
Rita Rey (1882–1946) była jedną z najczęściej czytanych felietonistek międzywojennej Polski. Zmarła w krakowskim Domu Literatów i w ciągu roku popadła w zapomnienie. Jej jedyna powieść przetrwała osiemdziesiąt lat w warszawskiej piwnicy — i nigdy nie została wydana.
Tych słów nikt nie czytał od osiemdziesięciu lat.
„W dziennikach ukazała się następująca notatka: »Nasz słynny rodak, Henryk Talbor, największy współczesny skrzypek, którego koncert miał się odbyć pojutrze, uległ wypadkowi jadąc samochodem z Berlina do Warszawy.«”
Największy skrzypek swoich czasów. Polak, sławny na cały świat. Czytelnicy Rity od razu wiedzieliby, o kim mowa.
O powieści »Osiem rozdziałów jednego życia — i jednego rękopisu.
Dorastała nad fabryką organów. Muzyka nie była w tym domu rozrywką, tylko konstrukcją.
Felietonistka, która mówiła Polkom, jak się nie ubierać, a Boyowi, kto płaci za kawę.
Kraków, 1934. Reżyseruje Osterwa, krytyka krzyczy „pornografia”, sztuka umiera po kilku wieczorach.
Była wśród pierwszych lokatorów legendarnego Domu Literatów. Po jej śmierci w jej pokoju zamieszkał Gałczyński.
Dom, w którym muzykę się budowało, a nie tylko grało.
Urodziła się 15 maja 1882 roku we Lwowie jako Zofia Wanda Śliwińska. Jej ojciec, Jan Śliwiński, był najwybitniejszym organmistrzem Galicji — terminował w Paryżu u wielkiego Aristide'a Cavaillé-Colla. Jego organy do dziś grają w kościołach Krakowa, Tarnowa i Lwowa.
W 1888 roku rodzina przeniosła się do nowej kamienicy przy ulicy Kopernika 16 — z muzycznymi płaskorzeźbami na fasadzie i Fabryką Organów Kościelnych i Harmonium na dole. Kamienica stoi do dziś. Zofia dorastała nad warsztatem, wśród piszczałek, miechów i dźwięku strojonych instrumentów.
Jej siostry zostały malarkami — Łucja (Lucyna) wystawiała w wielkich paryskich salonach. Zofia zasiadła do fortepianu i doprowadziła grę do poziomu wirtuozerii. Po latach, już jako sławna felietonistka, wyzna w wywiadzie, że do fortepianu ma „więcej talentu” niż do pisania.
Muzyka pójdzie za nią przez całe życie — aż do schronu w 1944 roku i na karty jej jedynej powieści.
Zofia Schenk stała się Ritą Rey — a Rity Rey nie dało się nie zauważyć.
Jako Rita Rey pisała dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” — jednej z największych gazet II Rzeczypospolitej — a także dla „Świata Kobiecego” i „Wandy” oraz dla prasy francuskiej i amerykańskiej. Mieszkała w Anglii, Holandii i Hiszpanii, podróżowała po Europie i Ameryce i wracała z bardzo ostrym okiem.
Prowokowała. Pisała Polkom, że sportowy płaszcz narzucony na suknię balową to jak żółte buty do smokingu. Rozprawiała się z polską gościnnością, w której chodzi o to, żeby gościa objeść i upić, zamiast dać mu rozmowę i muzykę. Pisała, że nowa miłość nie jest słabsza od dawnej — tylko szczersza, wolna od hipokryzji. Na tamte czasy — odważne.
Czytelnicy kupowali czasem „Kurier” tylko dla jej felietonu. W 1932 roku dziennikarka Janina Osińska przyszła zrobić z nią wywiad — i poległa. Nie ze swojej winy, pisała, tylko z winy Rity Rey: ogarnął ją jej charme, „jak dyskretna perfuma”, zapadła w fotel i odechciało jej się pytać. Rita miała oczy „nie tylko patrzące, ale widzące”.
„Ogarnął mnie jej charme, jak dyskretna perfuma.”Janina Osińska, 1932
Prowadziła w Warszawie salon. Bywała u niej Zofia Nałkowska — jedna z największych polskich pisarek stulecia — i z dumą zanotowała w „Dziennikach” komplement, który Rita powiedziała o jej kreacji i kapeluszu. Rita spierała się publicznie z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim o to, czy mężczyzna powinien płacić za kobietę w kawiarni. A gdy w „Kurierze” wyśmiała służące, które nie chciały już być nazywane „służącymi”, poetka Kazimiera Iłłakowiczówna odpowiedziała jej na łamach, stając w ich obronie.
Nie ozdoba marginesu. Głos, z którym się spierano.
Odwróciła „Damę Kameliową” na nice — i Kraków jej tego nie wybaczył.
W 1934 roku Rita Rey napisała sztukę o tym, o czym międzywojenna Polska mówiła tylko szeptem. W „Damie Kameliowej” kobieta żyje na utrzymaniu bogatych mężczyzn. W jej „Rycerzu Kameliowym” to mężczyzna żyje na utrzymaniu bogatych kobiet — gigolo.
Wystawił ją Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Spektakl przygotował sam Juliusz Osterwa, dekoracje zaprojektował Karol Frycz. Premiera: sobota, 27 października 1934 roku.
Krytyka zmiażdżyła sztukę. Temat obrzydliwy, autorka bez talentu, całość ociera się o pornografię — pisano zgodnym chórem. Rita odpowiadała, że pokazuje obyczajowość jutra. Nikt nie chciał tego słuchać. Sztuka zeszła z afisza po kilku przedstawieniach.
A przecież robiła coś odważnego: rozliczała mężczyzn dokładnie z tego, za co społeczeństwo od wieków potępiało kobiety.
Co chłopiec z szóstego piętra zapamiętał na osiemdziesiąt lat.
W 1944 roku Leszek Gzella był chłopcem — harcerzem, listonoszem Harcerskiej Poczty Polowej w Powstaniu Warszawskim, który nosił listy przez bombardowane ulice Śródmieścia. Jego rodzina mieszkała przy Marszałkowskiej 56, obok kina Apollo, na szóstym piętrze. Na piątym, dokładnie pod nimi, mieszkała Rita z drugą starszą panią.
Podczas nalotów wszyscy zbiegali do schronu z jedzeniem albo kocem. Te dwie panie schodziły z nutami pod pachą. Chłopców to śmieszyło. Gzella wiedział, że to nuty, bo jego rodzice też grali na fortepianie.
„Wszyscy nieśli jedzenie albo ciepłe okrycia. One niosły nuty.”Leszek Gzella
Po latach, już jako dziennikarz, znalazł „baronową Schenk” w „Dziennikach” Nałkowskiej i napisał do rodziców, czy ją pamiętają. W tej rodzinie zostały o niej dwie pamięci: matka mówiła z przekąsem o „zwariowanej hrabinie z sąsiedztwa”, ojciec wyrażał się o baronowej z szacunkiem. Jedna kobieta, dwa spojrzenia.
Pierwszy felieton o niej napisał w 1982 roku, ostatni w 2020 — i zakończył go obietnicą, że nie ustaje w poszukiwaniach jej tekstów. Umówiliśmy się z nim na wywiad na kwiecień 2024 roku. Zmarł w marcu. Miesiąc wcześniej.
Szukał jej pół życia i nie skończył. Przejęliśmy tę sztafetę.
Była przy narodzinach legendy. I jako jedyna z niej wypadła.
Po Powstaniu i Pruszkowie Rita trafiła do Krakowa. W 1945 roku przy Krupniczej 22 otwarto Dom Literatów i napłynęło tam morze pisarzy z rozbombardowanej Warszawy — w wagonach towarowych, z dobytkiem w papierowym worku. Rita dostała lokal numer 24. Była jedną z pierwszych lokatorek.
Przez ten dom przewinęła się potem cała polska literatura: wdowa po Witkacym, Andrzejewski piszący „Popiół i diament”, Różewicz, Gałczyński — który nazwał go „domem czterdziestu wieszczów” — a później Mrożek i młoda Wisława Szymborska, przyszła noblistka. Poeta Bronisław Maj, późniejszy lokator i strażnik pamięci domu, ujął to najcelniej: „Stężenie normalności w tym domu było poniżej błędu statystycznego”.
Zofia Schenkowa zmarła tam 19 marca 1946 roku. Jej pogrzeb opłacił Związek Literatów. Jej pokój przejął Gałczyński, a później Dygat.
Na jej nagrobku na Rakowicach wyryto błędne nazwisko: „Szekowa”. Nawet kamień o niej zapomniał.
„Stężenie normalności w tym domu było poniżej błędu statystycznego.”Bronisław Maj, w filmie
Po jej śmierci biegły sądowy spisał i wycenił wszystko, co po niej zostało. 82 pozycje.
Futro, maszyna do pisania, Kodak, siedem słowników w pięciu językach — warsztat zawodowej pisarki i tłumaczki. Ani jednego rękopisu, ani jednego listu. Urząd wycenił wszystko poza tym, co przetrwało. Bezwartościowa dla sądu powieść wypadła z oficjalnego obiegu — i pewnie właśnie dlatego ocalała.
Dwie siostry, dwa kontynenty i jeden spadek.
Siostra Rity, Łucja (Lucyna) Śliwińska-Dzierzkowska, była malarką portretów i pejzaży — wystawiała w paryskim Salonie Société Nationale des Beaux-Arts i w Salon des Tuileries. W czerwcu 1938 roku gazeta z Zakopanego ogłosiła jej przyjazd do Polski, dodając, że jest siostrą „znakomitej i popularnej literatki, występującej pod pseudonimem Rity Rey, na łamach naszej prasy”.
Wojna rozrzuciła siostry. Łucja przez Paryż dotarła do Nowego Jorku i zamieszkała na Upper West Side, kilka kroków od Central Parku. Zofia — wdowa, bezdzietna — trafiła na Krupniczą.
2 grudnia 1946 roku krakowski sąd przyznał cały spadek po Ricie jej jedynej spadkobierczyni — siostrze w Nowym Jorku. Co stało się dalej z Łucją i czy żyją jej potomkowie — to jedno z pytań, na które szukamy odpowiedzi.
Powieść o muzyce, ambicji i miłości — urwana w połowie zdania.
Akcja powieści toczy się w Polsce lat trzydziestych. Jej bohaterka, Nuna, jest córką profesora Akademii Muzycznej, która pod okiem ojca odkrywa swój talent i poświęca się grze na skrzypcach. Jej spokojny świat wywraca przybycie do domu słynnego na cały świat artysty.
W powieści nazywa się Henryk Talbor — „nasz słynny rodak, największy współczesny skrzypek”. Rita najprawdopodobniej oparła tę postać na Bronisławie Hubermanie — cudownym dziecku, genialnym skrzypku tamtych czasów i fascynującym człowieku. Muzyka nie jest tu tłem, tylko językiem uczuć — tym, co łączy bohaterów i co ich dzieli.
Maszynopis liczy blisko 500 stron, poprawianych odręcznie. Pierwszy tytuł brzmiał „Chimery losu”. Rita go przekreśliła.
Ostatniej strony brakuje. Historia urywa się w połowie zdania. Chcemy wydać ją dokładnie taką, jaka jest. Może tak właśnie powinno być — czytelnik sam dopisze finał opowieści kobiety, której głos czekał osiemdziesiąt lat, aż ktoś go usłyszy.
Urodzony w tym samym roku co Rita. Najsłynniejszy polski skrzypek na świecie.
Bronisław Huberman urodził się w 1882 roku w Częstochowie — w tym samym roku, w którym Rita przyszła na świat we Lwowie. Był cudownym dzieckiem i jako chłopiec koncertował po całej Europie. W 1896 roku w Wiedniu, mając trzynaście lat, zagrał Koncert skrzypcowy Brahmsa w obecności samego Johannesa Brahmsa, który był głęboko poruszony.
Grał na Stradivariusie „Gibson”, którego skradziono mu dwukrotnie — za drugim razem w 1936 roku, z garderoby w Carnegie Hall. Skrzypce odnalazły się dopiero po pięćdziesięciu latach. Dziś gra na nich Joshua Bell.
W 1933 roku odmówił Wilhelmowi Furtwänglerowi występu w nazistowskich Niemczech — listem otwartym, który obiegł świat. A potem zrobił coś niezwykłego: założył Orkiestrę Palestyńską, dzisiejszą Filharmonię Izraelską, i wywiózł z Europy żydowskich muzyków wraz z rodzinami, ratując im życie. Pierwszy koncert, w grudniu 1936 roku, poprowadził Arturo Toscanini.
W 1937 roku gazety donosiły, że największy skrzypek świata został ranny w wypadku. Powieść Rity zaczyna się dokładnie od takiej notatki prasowej.
W 1937 roku Huberman przeżył katastrofę samolotu na Sumatrze i ciężko zranił rękę; przez pewien czas nie było wiadomo, czy jeszcze zagra. W „Strunach i sercu” słynny skrzypek Henryk Talbor zostaje ranny w wypadku samochodowym w drodze z Berlina do Warszawy — a gazety przesadzają, „dla lepszego efektu”.
Huberman zmarł w Szwajcarii w 1947 roku — rok po Ricie. Czy się znali? Czy słyszała go w Warszawie? Jeszcze nie wiemy. Ale córka organmistrza, sama pianistka, pisze powieść o wielkim skrzypku, który wchodzi do domu muzyka i wszystko zmienia — tego tropu nie zamierzamy odpuścić.
Od warsztatu organów we Lwowie do piwnicy w Warszawie.
15 maja: we Lwowie przychodzi na świat Zofia Wanda Śliwińska, córka organmistrza Jana Śliwińskiego.
Rodzina i fabryka organów przenoszą się do nowej kamienicy przy Kopernika 16.
Umiera Jan Śliwiński. Fabrykę prowadzi wdowa, Aurelia.
Jako Rita Rey pisze dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, „Świata Kobiecego” i „Wandy”.
Janina Osińska przychodzi zrobić z nią wywiad i ulega jej urokowi.
27 października: premiera „Rycerza Kameliowego” w Teatrze Słowackiego. Skandal.
Siostra Łucja, malarka z Paryża, przyjeżdża do Zakopanego. Prasa nazywa Ritę „znakomitą i popularną”.
Powstanie Warszawskie. Na Marszałkowskiej 56 schodzi do schronu z nutami.
Zostaje jedną z pierwszych lokatorek Domu Literatów w Krakowie — lokal nr 24.
19 marca: umiera na Krupniczej. 3 czerwca: spis 82 rzeczy — bez rękopisu. 2 grudnia: spadek dla siostry w Nowym Jorku.
Leszek Gzella publikuje pierwszy felieton o niej.
Gzella umiera miesiąc przed naszym wywiadem. Marta i Adam zaczynają film.
Rękopis, film, poszukiwanie rodziny — i wydawcy.
Czego wciąż nie wiemy. Może Ty wiesz.
Nie ma go w żadnym spisie. Kto wyniósł go z Krupniczej i jak trafił do Warszawy?
W powieści to Henryk Talbor, „największy współczesny skrzypek”. Czy naprawdę chodzi o Hubermana?
W 1946 spadek trafił do siostry w Nowym Jorku. Czy żyją jej potomkowie?
Dokument po angielsku, w produkcji od 2024 roku.
Marta przez ponad piętnaście lat mieszkała z dala od Polski, od Australii po Bliski Wschód. I właśnie tam trafiła na ślad kobiety, o której w Polsce nikt już nie pamiętał. Miała jedno nazwisko i prawie nic więcej — jedną klepsydrę. Wrzuciła więc post, trochę w ciemno, na Instagramie i LinkedInie. Odezwał się Adam Heath. W 2024 roku zaczęli film.
Od tamtej pory przekopali archiwa w Krakowie i Warszawie, przeczytali akta spadkowe z 1946 roku, odnaleźli jej grób i trop jej siostry, rozmawiali z poetami, historykami i znawcami sztuki. Film powstaje po angielsku, bo historia Rity — Lwów, Paryż, Warszawa, Kraków, Nowy Jork — należy do więcej niż jednego kraju.
Dwóch rzeczy, które mogą wszystko zmienić.
Powieść czekała osiemdziesiąt lat. Szukamy wydawcy — w Polsce lub za granicą — który chce przywrócić Ritę Rey czytelnikom.
Porozmawiajmy »Siostra Rity, Łucja Dzierzkowska, mieszkała w Nowym Jorku i była jej jedyną spadkobierczynią. Jeśli wiesz cokolwiek o jej potomkach — listy, zdjęcia, opowieści — napisz.
Wiem coś »Marta poszła za jedną klepsydrą do zapomnianej pisarki i od tamtej pory jest na jej tropie. Ponad 15 lat mieszkała za granicą, od Australii po Bliski Wschód. Jej cel: wydać powieść Rity i przywrócić jej nazwisko domowi na Krupniczej.
Adam wierzy w siłę obrazu, który inspiruje i porusza. Z natury marzyciel, stworzył firmę, by pomagać innym opowiadać ich historie, czerpiąc z doświadczenia projektanta, programisty i okazjonalnego autora tekstów.
Jeśli wiesz coś o Ricie Rey lub jej rodzinie — albo chcesz wydać jej powieść — odezwij się.
Napisz do nas »